Gojenie się ran to proces fizjologiczny, który organizm wykorzystuje w celu zastąpienia i odbudowy uszkodzonej tkanki. Polega na złożonym oddziaływaniu zdarzeń fizycznych, chemicznych i komórkowych. Może mieć ono charakter wtórny, który określany jest jako ziarninowanie rany. Co to za proces? Jak długo trwa? Czym w ogóle jest ziarnina? Poznaj odpowiedzi na te i inne pytania.
Fazy gojenia ran – kiedy następuje ziarninowanie?
Każda rana, niezależnie od tego, czy jest spowodowana drobnym lub dużym urazem, czy mniej lub bardziej poważną operacją, musi się zagoić. Gojenie to nic innego jak proces naprawy tkanek. Jest to jednak bardzo złożony proces, ponieważ wymaga on zajścia kilku faz, w których dochodzi do różnych zmian wpływających na efekt, czyli zagojenie się rany.
Proces gojenia się rany przebiega w trzech fazach.
- Faza zapalna (wysiękowa) – trwa od 48 do 72 godzin, rozpoczyna się bezpośrednio po wystąpieniu urazu od uwolnienia substancji obkurczających naczynia krwionośne. Zauważalny jest wysięk, obrzęk i zaczerwienienie. Poza tym rana może powodować ból. Na tym etapie ważne jest oczyszczenie miejsca zranienia i zatrzymanie krwawienia.
- Faza rozrostu, proliferacji – jest to faza regeneracyjna procesu gojenia rany, która może trwać od 5 do 20 dni. Na tym etapie następuje tworzenie się tkanki ziarninowej i odkładanie się kolagenu. Rana zwykle ma czerwonawy wygląd, ale obkurcza się i powoli powstaje blizna.
- Faza przebudowy (dojrzewania, epitelializacji, bliznowacenia) – czas jej trwania jest nieokreślony. Procesowi reorganizacji ulega struktura kolagenu, co jest bardzo ważne dla procesu gojenia, w wyniku czego blizna staje się bardziej płaska, wytrzymała i zmienia swój odcień na jasnoróżowy.
Ziarnina – co to takiego?
W fazie rozrostu podczas gojenia się rany tworzy się tkanka ziarninowa, czyli ziarnina. Co to jest? To nowa, miękka niedojrzała tkanka łączna. Ziarnina wypełnia ubytek w ranie. Tworzą ją małe, nowe naczynia krwionośne, elementy komórkowe oraz macierz zewnątrzkomórkowa.
Za powstawanie ziarniny odpowiedzialny jest proces namnażania się fibroblastów, czyli komórek, które odpowiadają za produkcję kolagenu, elastyny oraz kwasu hialuronowego. W tkance tej znajdują się także naczynia krwionośne włosowate oraz makrofagi, które mają zdolność oczyszczania rany.
Ziarnina – jak wygląda?
Jak rozpoznać tkankę ziarninową? Jak wygląda ziarnina? Łatwo ją rozpoznać, kiedy obserwuje się gojenie rany. Nowa tkanka łączna ma różowy kolor oraz gładki i ziarnisty wygląd (składa się z lekko przeźroczystych ziarenek). Z biegiem czasu na jej miejscu powstaje tkanka bliznowata, czyli tworzy się blizna.
Czy ziarnina jest niebezpieczna?
Absolutnie nie można jej traktować jako czegoś zagrażającego życiu lub zdrowiu. Odgrywa kluczową rolę w procesie gojenia się skóry, gdyż stanowi strukturę wspomagającą regenerację komórek nabłonka i umożliwia pokrycie rany nową skórą. Ziarnina stanowi chroni też dotknięty zranieniem obszar przed zakażeniem. Ponadto kolagen produkowany przez fibroblasty wzmacnia uszkodzoną skórę, zapobiegając dalszym pęknięciom i wspomagając integralność tkanek.
Ziarninowanie rany – jak wygląda ten proces?
Ziarninowanie rany określane jest także jako gojenie wtórne lub opóźnione jest to sposób, w jaki dochodzi do gojenia się rany. Dotyczy on w szczególności urazów, w których zabliźnianie nie zachodzi w prosty sposób. Jest to proces dłuższy i trudniejszy oraz mniej pożądany niż rychłozrost, czyli gojenie pierwotne, gdy brzegi rany są regularne i po zagojeniu pozostawiają ślad w postaci wąskiej blizny. Czasami ziarninowanie rany jest nieuniknione, zwłaszcza gdy z różnych powodów rana nie została pierwotnie zamknięta.
W trakcie gojenia się rany przez ziarninowanie w miejscu ubytku na dnie rany w kilku fazach powstaje ziarnina. Etapy jej tworzenia się obejmują:
- zwiększenie przepuszczalności naczyń włosowatych, które pozwalają na wydostanie się z nich białek m.in. cytokin, fibrynogenu i fibronektyny;
- powstanie tymczasowej macierzy pozakomórkowej, która pozwala namnażać się i migrować komórkom nabłonka;
- napędzanie migracji komórek śródnabłonka przez grupę peptydów znanych jako czynnik wzrostu fibroblastów (komórek tkanki łącznej);
- wzrost stężenia białka znanego jako czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, które stymuluje m.in. rozrost unaczynienia oraz produkcję substancji, które zapobiegają powstawaniu skrzepów;
- tworzenie tkanki łącznej zwanej ziarniną, która jest podłożem do regeneracji komórek nabłonka;
- narastanie powierzchownych warstw skóry i nabłonka z brzegów rany na ziarninę.
Ziarninowanie rany to etap przejściowy w procesie gojenia się, który kończy się powstaniem twardej tkanki bliznowatej. Niestety blizny powstałe na skutek ziarninowania są większe i bardziej widoczne niż przy gojeniu przez rychłozrost.
Jakie rany goją się poprzez ziarninowanie?
Gojenie rany poprzez jej ziarninowanie najczęściej następuje przy odleżynach, oparzeniach, ranach szarpanych i owrzodzeniach. Przykładowe sytuacje medyczne, w których może również dojść do tego procesu, obejmują rany:
- w zębodole po ekstrakcji zęba;
- powstałe na skutek przekłuwania i umieszczania kolczyka w uchu, łuku brwiowym, pępku, wardze, nosie itp.;
- przy uszkodzeniach tkanki tłuszczowej i mięśniowej;
- po operacjach ginekologicznych lub po pęknięciu krocza przy porodzie;
- głębokie skóry;
- urazy nieodpowiednio pielęgnowane lub nieopatrzone prawidłowo;
- których brzegi są nieregularne i nie da się ich zszyć tak, by do siebie przylegały, (np. rany pooperacyjne).
Ile trwa ziarninowanie rany?
Ziarnina zaczyna wytwarzać się po około 4 dniach od zranienia. Długość tego procesu zależy w szczególności od rozległości rany. Standardowo w przypadku płytkich, niezakażonych ran ziarninowanie trwa około 10 dni, a jeśli rana głęboka i rozległa może potrwać nawet miesiąc. Na długość ziarninowania rany wpływa wiele czynników, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych.
Proces gojenia rany utrudniają m.in.:
- zaawansowany wiek pacjenta;
- słaba odporność i zły stan odżywienia organizmu;
- obecność chorób przewlekłych;
- niewydolność naczyniowa;
- palenie papierosów;
- stosowanie niektórych leków;
- zakażenie rany;
- duża głębokość lub trudne umiejscowienie rany;
- obecność ciała obcego;
- martwica tkanek;
- obrzęk i/lub krwiak;
- urazy mechaniczne;
- nadmiernie zawilgocenie lub wysuszenie rany;
- zbyt niska temperatura w obrębie rany (minimum 37°C).
Czy ziarnina sama zniknie?
W idealnej sytuacji ziarnina znika sama po 10 lub maksymalnie 30 dniach. Ważna jest jednak odpowiednia pielęgnacja ziarninującej się rany. Przede wszystkim należy pamiętać, że nowe tkanki są bardzo delikatne. Łatwo je uszkodzić, dlatego rana musi być chroniona przed urazami mechanicznymi i drażniącymi czynnikami zewnętrznymi.
Istotne jest także utrzymanie odpowiedniej wilgotności w trakcie ziarninowania rany. Nadmierna wilgoć może stanowić pożywkę dla bakterii, a zbyt duża suchość opóźniać gojenie zmiany. W miejscu rany trzeba stworzyć środowisko, które będzie najlepiej półwilgotne (ani zbyt suche, ani zbyt mokre). Z tego powodu należy stosować miejscowo wyroby medyczne w postaci żelu, maści lub specjalnych plastrów, które wspierają leczenie ran i pozwalają utrzymać brzegi rany wilgotne oraz zapobiec przywieraniu opatrunku.
Prawidłowe oczyszczenie rany jest niezbędne, aby zapewnić odpowiednie warunki fizyczne do gojenia i zapobiec zakażeniom. Ważne jest oczyszczanie rany, jej dezynfekcja oraz nakładanie odpowiednich materiałów opatrunkowych. Należy pamiętać o regularnej zmianie opatrunku, aby utrzymać zmianę w czystości i zmniejszyć ryzyko infekcji.
Co stosować na ziarninę?
Zdarza się, że ziarnina nie narasta prawidłowo. Nowa tkanka zbyt mocno się rozrasta, co znane jest jako przerost ziarniny. Do nadmiernego jej rozrostu dochodzi np. na skutek złego zabezpieczenia rany, jej zakażenia lub powtarzalnych uszkodzeń łożyska. Wybujała ziarnina sprawia, że naskórek nie może prawidłowo narastać na ranę. Dlatego w takich przypadkach należy zadbać o leczenie ziarniny. Metody, które stosuje się przy przeroście tej tkanki to m.in. elektrokoagulacja, laseroterapia oraz krioterapia. Rozrośniętą ziarninę można także smarować roztworem azotanu srebra lub maścią z jodopowidonem.
Co stosować na ziarninę, jeśli dojdzie do zahamowania lub spowolnienia procesu jej narastania? Wówczas trzeba zadbać o odpowiednie nawilżenie rany oraz jej prawidłową pielęgnację. Często proces tworzenia się ziarniny jest utrudniony przez niedobór kwasu hialuronowego, nieodpowiednio dobrany opatrunek lub nadmierne przesuszenie brzegów rany. Na trudności w powstawaniu nowej tkanki wpływają także choroby przewlekłe np. cukrzyca, niewydolność nerek i wątroby oraz otyłość, anemia i problemy z krążeniem krwi.
Zabliźnianie się rany to proces zależny od tworzenia się tkanki ziarninowej. Dlatego też właściwa pielęgnacja, taka jak utrzymywanie rany w czystości, ochrona przed zakażeniami i odpowiednie nawilżenie, stanowią kluczowe elementy skutecznego procesu gojenia poprzez ziarninowanie.
