Tężec to choroba zakaźna układu nerwowego o wysokiej śmiertelności, która powstaje przy naruszeniu ciągłości tkanek i zanieczyszczeniu rany ziemią, brudną wodą lub odchodami zwierząt skażonymi laseczkami tężca. Objawy tężca u człowieka nie mogą być lekceważone, gdyż choroba może mieć bardzo groźne powikłania.
Wiele osób niejednokrotnie spotkało się z pojęciem „tężec”. Co to jest za choroba i jakie są rokowania dla pacjenta zakażonego tężcem? Tężec to jedna z najgroźniejszych chorób zakaźnych, która w wielu przypadkach kończy się śmiercią. Pierwsze objawy tężca dotyczą osłabienia i niepokoju, poza tym pacjent może zmagać się z bólami głowy i bezsennością. Jakie są objawy tężca, gdy choroba jest bardziej zaawansowana? Pojawia się wówczas między innymi szczękościsk, wzmożona potliwość i poważne ataki prężeń. Zaburzenia krążenia i ciśnienia krwi również nie są rzadkością w przypadku schorzenia, jakim jest tężec. Choroba może mieć bardzo ciężki przebieg i wiele powikłań, dlatego już przy podejrzeniu zakażenia lekarz powinien podać pacjentowi antytoksynę. Więcej informacji na temat tego, co to jest tężec, jakie są przyczyny i objawy choroby, a także, na czym polega jej diagnostyka i leczenie, można znaleźć poniżej.
Tężec – co to jest za choroba? Jak dochodzi do zakażenia tężcem?
Jedną z najbardziej śmiertelnych chorób zakaźnych jest tężec. Co to jest za choroba i w jaki sposób dochodzi do zakażenia? Na początku skupimy się na tym, co to jest tężec. Jest to choroba zakaźna o ostrym przebiegu, która atakuje układ nerwowy pacjenta, w wielu przypadkach prowadząc do śmierci. Tężec jest wywoływany przez laseczki tężca Clostridium tetani, które są bardzo niebezpieczne dla ludzkiego organizmu, ponieważ wytwarzają silną neurotoksynę tężcową – tetanospazminę, która powoduje skurcze mięśni szkieletowych. Clostridium tetani to Gram-dodatnie bakterie mające zdolność do wytwarzania przetrwalników, dzięki którym mogą zachowywać żywotność przez wiele lat. Bakterie te bytują głównie w glebie oraz w przewodzie pokarmowym zwierząt i ludzi, skąd następnie wraz z odchodami przedostają się do najbliższego otoczenia.
Do zakażenia laseczkami tężca dochodzi po wniknięciu przetrwalników bakterii tężca do organizmu przez uszkodzoną tkankę. Do infekcji może dojść zarówno przez drobne skaleczenia, jak i przez ranę kłutą. Bakterie namnażają się wyłącznie w warunkach beztlenowych, dlatego duże ryzyko zakażenia występuje zwłaszcza przy głębszych ranach. W zależności od wieku pacjenta i miejsca zakażenia wyróżnia się cztery postaci tężca: uogólnioną, która pojawia się najczęściej, a także miejscową, czaszkową oraz tężec noworodków, na który są narażone dzieci, którym nie zostały przekazane swoiste przeciwciała na tężec od nieuodpornionej matki. Sam przebieg tężca lekarze opisują czterema stopniami:
- lekkim,
- średnim,
- ciężkim,
- piorunującym.
Tężec – przyczyny i grupy wysokiego ryzyka zachorowania
Bezpośrednią przyczyną rozwoju tężca u człowieka jest wniknięcie do uszkodzonych tkanek organizmu przetrwalników bakterii Clostridium tetani, o których mowa była wcześniej. Do grup wysokiego ryzyka rozwoju tężca zalicza się osoby:
- nieszczepione lub z nieaktualnym statusem szczepienia,
- z osłabionym układem odpornościowym,
- pracujące w rolnictwie i ogrodnictwie,
- mające kontakt z ziemią lub odchodami zwierząt,
- z przewlekłymi lub głębokimi ranami,
- przyjmujące narkotyki podawane drogą dożylną,
- z oparzeniami,
- w podeszłym wieku,
- pogryzione przez zwierzęta,
- pracujące w budownictwie.
Na tężec są też narażone noworodki urodzone w nieodpowiednich warunkach higienicznych. Nie jest to natomiast choroba, która przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka.
Po jakim czasie pojawiają się pierwsze objawy tężca u człowieka?
Jeśli doszło do zakażenia Clostridium tetani, wówczas pierwsze objawy tężca u osób dorosłych pojawiają się zwykle po kilku lub kilkunastu dniach od zakażenia. Po wniknięciu bakterii do organizmu dochodzi do miejscowego namnażania się laseczek tężca. Następnie bakterie rozpoczynają produkcję tetanospazminy, która wiąże się z nerwami obwodowymi i przemieszcza się do rdzenia kręgowego, blokując przekazywanie sygnału pomiędzy aksonami neuronalnymi. W efekcie pojawiają się pierwsze objawy zakażenia tężcem, do których zalicza się bóle głowy, gorączkę i pogorszenie samopoczucia. Bezsenność i uczucie niepokoju to kolejne objawy tężca, które pacjent może zaobserwować po wniknięciu patogenów do organizmu. Gdy u pacjenta występuje tężec, objawy obejmują także zaburzenia czucia w okolicach uszkodzonych tkanek. Wymienione objawy tężca u człowieka są tzw. objawami zwiastującymi.
Tężec – objawy zakażenia w późniejszym okresie
Po objawach zwiastujących u pacjenta pojawiają się główne objawy zakażenia tężcem, do których zalicza się szczękościsk i napięcie mięśni. Uśmiech sardoniczny, który powstaje wskutek napięcia mięśni wokół ust, to kolejny objaw tężca. Inne objawy tężca u człowieka to bolesne napady skurczów mięśni, drgawki, zatrzymanie oddawania moczu oraz nadmierna potliwość. Trudności w połykaniu i żuciu, a także rozszerzenie źrenic to kolejne objawy tężca, których nie należy bagatelizować. Tężec może dawać również mniej charakterystyczne objawy. Zalicza się do nich m.in. silny ból głowy, zaburzenia ciśnienia krwi i rozdrażnienie. Inne objawy zakażenia tężcem to ataki prężeń wywoływane przez hałas, dotyk i światło. Jakie są inne objawy tężca? Do objawów wskazujących na zakażenie tężcem zalicza się również problemy z oddychaniem oraz zaburzenia rytmu serca (tachykardia lub bradykardia).
Jak wygląda diagnostyka tężca?
Należy pilnie zgłosić się do lekarza, jeśli istnieje choć podejrzenie, że u pacjenta może się rozwinąć tężec. Choroba jest bardzo groźna, dlatego w przypadku ryzyka zarażenia Clostridium tetani należy jak najszybciej działać. Przy diagnostyce lekarz bierze pod uwagę inne choroby i stany przypominające objawy tężca. Zalicza się do nich m.in. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i/lub mózgu, tężyczkę, zapalenie jamy ustnej i/lub gardła oraz zatrucie strychniną czy powikłania po przyjmowaniu leków przeciwpsychotycznych. Rozpoznania choroby dokonuje się zwykle na podstawie historii pacjenta (zanieczyszczona rana) i objawów klinicznych. W przypadku urazu zwiększającego ryzyko wystąpienia choroby pacjentowi podaje się zapobiegawczo antytoksynę tężcową jako profilaktykę poekspozycyjną.
Tężec – jak wygląda leczenie zakażenia?
Jeśli u pacjenta wystąpią objawy sugerujące zakażenie tężcem, powinien on niezwłocznie udać się do lekarza – leczenie tężca należy rozpocząć we wczesnym stadium, ponieważ choroba może stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Jeśli u danej osoby zostanie zdiagnozowany tężec, wówczas pacjentowi podawany jest zastrzyk przeciwtężcowy. Zawiera on antytoksynę tężcową, która łagodzi objawy choroby, jednak nie eliminuje całkowicie bakterii Clostridium tetani, dlatego dodatkowo podaje się pacjentowi zastrzyki z antybiotykiem. W większości przypadków podawana jest doksycyklina lub klindamycyna. W celu eliminacji bakterii tężca lekarz może też przepisać antybiotyki o szerokim spektrum działania takie jak:
- chloramfenikol,
- tetracyklina,
- erytromycyna,
- metronidazol.
Na opanowanie skurczów i rozluźnienie mięśni podawane są natomiast leki z grupy benzodiazepin. W przypadku niewydolności oddechowej niezbędna może być intubacja, poza tym w razie potrzeby lekarz może również podjąć działania mające na celu wsparcie prawidłowego funkcjonowania układu sercowo-naczyniowego, jeśli i ten układ zaatakuje choroba. Tężec może nieść groźne powikłania, o których powiemy więcej w kolejnym akapicie.
Powikłania tężca – dlaczego tężec jest groźny?
Jak już wcześniej wspomniano, choroba nie może być lekceważona, z uwagi na to, jak groźny dla człowieka może być tężec. Choroba w wielu przypadkach wiąże się z groźnymi dla zdrowia powikłaniami, a brak wdrożenia właściwego leczenia w porę kończy się śmiercią pacjenta (śmiertelność może dotyczyć nawet 30–50% chorych na tężec). Do najczęstszych powikłań przy tężcu zalicza się niebezpieczne dolegliwości ze strony układu oddechowego takie jak zapalenie płuc, niewydolność oddechową oraz problemy z oddychaniem. Tężec może również prowadzić do uszkodzenia mózgu, niepełnosprawności umysłowej czy zaburzeń umysłowych. Inne możliwe powikłania tężca to problemy z układem krwionośnym, do których zalicza się m.in. zaburzenia rytmu serca, zapalenie serca i nagłe zatrzymanie krążenia.
Tężec – jak zapobiegać zakażeniu?
Najskuteczniejszą metodą ochrony przed tężcem są szczepionki przeciwtężcowe. Szczepienie przeciwko tężcowi jest w Polsce obowiązkowe – wykonuje się je zgodnie z kalendarzem szczepień ochronnych dla dzieci i młodzieży. Po przyjęciu szczepionki należy pamiętać o przyjmowaniu dawek przypominających co około 10 lat, ponieważ odporność przeciw tężcowi zmniejsza się z upływem czasu. Szczepienie przypominające może być wykonywane szczepionką przeciw tężcowi, a także szczepionką przeciw błonicy i tężcowi lub szczepionką przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi. Warto mieć na uwadze, że zarówno szczepienie przeciw tężcowi, jak i przebyte zakażenie tężcem nie zapewnią pacjentowi trwałej odporności na całe życie. Chcąc chronić się przed tężcem, należy również pilnować higieny osobistej oraz dbać o bezpieczeństwo prac w ogrodzie czy przy hodowli zwierząt. Ewentualne zranienia wymagają natomiast oczyszczenia rany antyseptykami.
