O nerwie błędnym (łac. nervus vagus) niestety nie mówi się dużo, a jest on jedną z najważniejszych struktur w naszym ciele. To parzysty nerw odpowiadający za komunikację impulsów nerwowych z wieloma narządami wewnętrznymi. Jest 10. nerwem czaszkowym (dlatego też czasami określa się go nerwem X). Zbudowany z aż 100 000 neuronów stanowi część autonomicznego układu nerwowego obejmującą odcinek głowowy, szyjny, piersiowy i brzuszny. Zalicza się go do nerwów mieszanych prowadzących włókna przywspółczulne, ruchowe i czuciowe. To właśnie nerw błędny pozwala nam regenerować się po wysiłku czy stresie. Jak łatwo można się domyślić, jego dysfunkcje mają znaczący wpływ na nasze zdrowie – zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Co jeszcze warto o nim wiedzieć?
Gdzie znajduje się nerw błędny?
Nerw błędny ma swój początek w rdzeniu przedłużonym. Oplata on mięśnie krtani, gardła, podniebienia i przełyku, idąc dalej do oskrzeli, tchawicy, płuc i serca. Dalej nerw błędny otacza żołądek, trzustkę, śledzionę, wątrobę, nerki, nadnercza, jelito cienkie i część jelita grubego. Jak widać, wpływa on na pracę wszystkich dużych narządów wewnętrznych. Co ciekawe, 80% włókien nerwu błędnego odpowiada za sygnały pochodzące z jelit do mózgu, a tylko 20% za procesy związane z resztą narządów. Między innymi dzięki pracy nerwu błędnego coraz bardziej popularne staje się twierdzenie, że jelita są drugim mózgiem człowieka.
Za co odpowiada nerw błędny?
Nerw błędny odpowiada za wiele różnych procesów w ludzkim ciele. Należy do nich m.in.:
- kontrola produkcji śliny, przełykania, kasłania, kichania, odruchu wymiotnego,
- zmniejszanie tempa skurczów serca,
- regulacja pracy jelit,
- uwalnianie enzymów trzustkowych, żółci, soków żołądkowych,
- regulacja poziomu glukozy,
- wspomaganie pracy nerek,
- redukcja objawów refluksu,
- zmniejszanie stanów zapalnych,
- zapobieganie depresji,
- regulacja oddechu,
- walka z otyłością,
- zaangażowanie społeczne, odczuwanie radości, miłości, satysfakcji,
- odbiór wrażeń dotykowych.
Część specjalistów nerw błędny określa jako „szósty zmysł”.
Uszkodzenie nerwu błędnego – objawy
Do uszkodzenia nerwu błędnego może dojść na kilka sposobów. Nerw może zostać uszkodzony mechanicznie, np. przy kontuzji, pnia mózgu czy zwyrodnień podstawy czaszki. Podrażnienie nerwu błędnego może też być efektem długotrwałego stresu lub traumy psychicznej. Czasami jest ono skutkiem innych schorzeń, takich jak np. zespół Wallenberga. Uszkodzenia mogą być skutkiem przebytych stanów zapalnych, niedokrwienia lub odwrotnie – krwotoku do mózgu.
Jednym z wyraźniejszych objawów uszkodzenia nerwu błędnego są problemy z oddychaniem, przełykaniem, wydzielaniem śliny i mową. Jego dysfunkcja skutkuje też często problemami z układem pokarmowym, w tym z tzw. jelitem drażliwym. Ponieważ nerw błędny odpowiada za regenerację organizmu, jego nieprawidłowa praca objawia się chronicznym napięciem, rozdrażnieniem, stanami lękowymi i depresyjnymi. Uszkodzenie nerwu błędnego oznacza też problemy z czuciem – zwykły dotyk drugiej osoby może wydawać się drażniący, pacjent jest nadwrażliwy na bodźce takie jak światło czy dźwięk lub uskarża się np. na niekontrolowane ruchy nóg.
Pobudzenie nerwu błędnego
Niestety nie istnieje coś takiego jak leki na nerw błędny. Leczenie uszkodzonego nerwu polega w głównej mierze na jego stymulacji. Pobudzenie nerwu błędnego można osiągnąć na wiele różnych sposobów, w tym przez:
- ćwiczenia z głębokiego oddychania,
- jogę i medytację,
- śpiewanie, śmiech, ekspozycję na słońce (umiarkowaną),
- masaże,
- akupunkturę,
- napinanie mięśni brzucha,
- płukanie gardła,
- zdrową dietę, probiotyki i suplementację (kwasy omega-3, cynk, błonnik),
- żucie gumy.
Leczenie dysfunkcji nerwu błędnego może polegać też na wagotomii, czyli podcinaniu jego włókien.
Aby zadbać o nerw błędny, warto zmienić swoją dietę. Nerwom bardzo szkodzi nadmiar cukru – należy więc znacząco ograniczyć go w swojej diecie. Sprawny metabolizm jest jednym z czynników, który minimalizuje ryzyko dysfunkcji nerwu błędnego.
Nerw błędny a refluks
Pacjenci borykający się z refluksem często słyszą, że zminimalizowaniu objawów może pomóc ograniczenie czynników stresogennych w życiu. W ich przypadku kluczową rolę odgrywa również sprawnie działający nerw błędny – to właśnie on wpływa na napięcie zwieracza dolnego przełyku, przez który cofa się kwas żołądkowy. Pobudzenie nerwu błędnego sprzyja relaksacji i regeneracji po sytuacjach stresowych oraz poprawie napięcia wspomnianego zwieracza. Jest to więc jedna ze skuteczniejszych metod walki z refluksem.
Nerw błędny a serce
O swój nerw błędny powinny przede wszystkim zadbać osoby borykające z problemami układu sercowo-naczyniowego. Jest on odpowiedzialny za kontrolę skurczów serca (spowalnia pracę tego narządu), a także za zmniejszanie ciśnienia krwi. Pobudzanie nerwu błędnego jest pomocne przy wielu dolegliwościach sercowych, w tym np. przy walce z arytmią.
Nerw błędny a samopoczucie i zdrowie psychiczne
Gdy stykamy się w życiu z sytuacjami stresowymi, pierwsze skrzypce przejmuje układ współczulny wydzielający kortyzol i adrenalinę. To właśnie one odpowiadają za reakcję „uciekaj lub walcz”. Aby uspokoić nerwy, prawidłowo działający nerw błędny uwalnia acetylocholinę, a następnie prolaktynę i oksytocynę. Te hormony mają za zadanie uspokoić nas, wyciszyć i zrelaksować. Dlatego właśnie w sytuacjach stresowych sprawdza się głębokie oddychanie pobudzające nerw błędny. Stymulacja tego nerwu jest wykorzystywana przy lekoopornych depresjach i ciężkich postaciach padaczki. Warto jednak pamiętać o tym na co dzień, gdy stajemy przed trudnymi, stresującymi decyzjami – stymulacja nerwu błędnego nie tylko przywróci nam spokój i komfort psychiczny, ale też pomoże podjąć bardziej racjonalne decyzje.
Reakcja wazowagalna
Uszkodzenie nerwu błędnego bywa też powodem reakcji wazowagalnej, a dokładnie omdleń wazowagalnych. Dochodzi do nich wtedy, gdy pacjent jest narażony na nagły duży stres (dla niektórych osób jest to np. widok krwi). Nadmiernie pobudzony nerw błędny przesadnie spowalnia pracę serca, przez co dochodzi do spadku ciśnienia, a pacjent na chwilę mdleje. Zanim dojdzie do omdlenia, najczęściej można wyczuć już pewne objawy, takie jak zawroty głowy, pocenie się czy zaburzenie widzenia. Nie jest to jednak regułą. Pojawieniu się odruchu wazowagalnego sprzyja pozycja pionowa przyjmowana przez dłuższy czas, duszna atmosfera w pomieszczeniu, duży wysiłek fizyczny oraz parcie przy oddawaniu stolca. Trzeba jednak pamiętać, że wiele omdleń nie wynika z zespołu wazowagalnego – mogą mieć one o wiele poważniejsze przyczyny. Dlatego w przypadku doświadczenia takiego incydentu zawsze warto zgłosić się do lekarza i poprosić o szczegółową diagnostykę.
Czy omdlenia wazowagalne są niebezpieczne?
Same omdlenia wazowagalne nie są wyjątkowo niebezpieczne dla zdrowia. Groźniejsze mogą okazać się ich konsekwencje, takie jak upadek na twarde podłoże czy uderzenie głową o twardy przedmiot. Dlatego bardzo ważne jest to, by pacjent nauczył się rozpoznawać u siebie typowe objawy występujące przed omdleniem i wcześniej położył się (lub ukucnął z głową w ramionach). Wskazane jest też to, by poinformował bliskich i osoby w swoim otoczeniu o problemie, aby w razie potrzeby mogły w porę zareagować.
