Hipoksja to termin medyczny oznaczający niedotlenienie organizmu. Może wynikać z hipoksemii, czyli stanu niskiej saturacji krwi, choć nie tylko. Na hipoksję i jej poważne skutki zdrowotne są narażone nie tylko osoby chore (w tym np. zmagające się z chorobami układu oddechowego czy chorobami układu krążenia), ale też osoby zdrowe (np. nurkowie).
Można wyróżnić wiele rodzajów hipoksji, zależnie od przyczyny odpowiadającej za niedotlenienie tkanek, w tym hipoksję hipoksemiczną i ischemiczną, a także anemiczną, hipotoksyczną i hipobaryczną, a nawet hiperbaryczną. Z uwagi na możliwe powikłania, nie można lekceważyć objawów, jakie daje hipoksja. Co to za objawy? Niedotlenienie organizmu jest bardzo groźnym stanem i może mu towarzyszyć szereg różnorodnych objawów, w tym duszność, osłabienie i większa męczliwość, a także sinica i zawroty głowy. Najgroźniejsze są jednak nie objawy, a konsekwencje lekceważonej hipoksji, dlatego pacjent powinien reagować na obserwowane dolegliwości, w tym nie zwlekać z konsultacją z lekarzem, gdy występuje u niego niska saturacja. Co robić przy niskiej saturacji i co jeszcze warto wiedzieć o hipoksji, jej przyczynach, objawach i możliwych konsekwencjach? Zapraszamy do naszego artykułu, gdzie zebraliśmy szczegółowe informacje na ten temat!
Czym jest hipoksja?
Hipoksja to stan niedotlenienia organizmu związany z niskim stężeniem tlenu w tkankach. Występuje w momencie, gdy ilość tlenu w tkankach jest mniejsza niż ich zapotrzebowanie. Tlen jest dla organizmu człowieka kluczowy do życia. Jest niezbędny do przebiegu procesów metabolicznych i żaden z naszych organów nie jest w stanie bez niego prawidłowo funkcjonować. Szczególnie wrażliwymi na niedotlenienie organami są serce i mózg.
Na hipoksję jest narażony każdy, w tym zarówno osoby chore, jak i pacjenci zdrowi. Jeśli mowa o chorobach, zwiększone ryzyko hipoksji dotyczy osób zmagających się z chorobami układu oddechowego i układu krążenia. Hipoksja zagraża jednak także osobom zdrowym, w tym np. osobom nurkującym na duże głębokości czy wspinającym się w wysokich partiach gór.
Hipoksja a hipoksemia
Gdy mowa o hipoksji, często pojawia się również pojęcie, jakim jest hipoksemia. Bywa nawet, że wspomniane nazwy są stosowane zamiennie, gdyż są do siebie podobne. Hipoksja a hipoksemia to jednak dwa osobne pojęcia, choć niewątpliwie oznaczające powiązane ze sobą zjawiska i często występujące jednocześnie. Stan niedotlenienia tkanek organizmu (niedobór tlenu w tkankach), jak wspomniano wcześniej, określany jest jako hipoksja, a hipoksemia to zaś stan obniżonego poziomu saturacji (stan obniżonego utlenowania krwi tętniczej). Niski poziom saturacji (niedobór tlenu we krwi) jest często związany z niedotlenieniem tkanek lub całego organizmu, gdyż może do niego prowadzić – mowa wtedy o hipoksji hipoksemicznej. Nie jest to jednak jedyna z możliwych przyczyn hipoksji, co zostanie szerzej omówione w dalszych akapitach.
Niski poziom tlenu we krwi, czyli jaki?
Saturacja określa nasycenie krwi tlenem i mierzy się ją z zastosowaniem pulsoksymetru. Jest to termin medyczny, który wiele osób poznało dopiero w momencie pandemii koronawirusa, jednak należy wiedzieć, że w medycynie jest stosowany nie od dziś. Za prawidłową saturację uważa się stan nasycenia krwi tlenem w 95–100%. Niska saturacja, czyli hipoksemia, to stan obniżonego utlenowania krwi tętniczej, czyli taki, gdy pomiary wskazują na mniej niż 95%. Jeśli przy badaniu pulsoksymetrem wyjdzie niska saturacja, czyli wynik pomiaru będzie mniejszy niż wspomniane 95%, pacjent powinien zasięgnąć opinii lekarza. Taki stan jest charakterystyczny m.in. dla schorzeń układu oddechowego, w tym POChP, zapalenia płuc czy zatorowości płucnej. Niska saturacja, jak wcześniej wspomniano, to hipoksemia, a hipoksja może z niej bezpośrednio wynikać (choć nie musi).
U zdrowego człowieka pojawiają się pewne wahania saturacji, a nawet jej spadki, jednak najczęściej wartości nie schodzą poniżej 90%. Saturacja 88 jest już zatem stanem mocno niepokojącym, podobnie jak saturacja 87 czy saturacja 86, a już zwłaszcza saturacja 85 i niższa, w tym saturacja 80. W przypadku osób z bezdechem sennym często obserwuje się w czasie snu spadki saturacji poniżej 90%. Niski poziom tlenu we krwi w czasie snu może rzutować na samopoczucie podczas całego dnia, stając się przyczyną zmęczenia i uczucia niewyspania, nawet jeśli dana osoba przesypia odpowiednią ilość godzin i dba o higienę nocnego wypoczynku. Jeśli zatem pacjent zaobserwuje, że występuje u niego saturacja 80 podczas snu, powinien się niezwłocznie skonsultować z lekarzem.
Niska saturacja – co robić?
Pacjent powinien regularnie kontrolować poziom natlenienia krwi i reagować na wszelkie nieprawidłowości z nim związane, gdyż jedną z głównych przyczyn hipoksji jest niska saturacja. Co robić, jeśli pulsoksymetr wskaże nam wyniki poniżej normy? W przypadku obniżonej saturacji można spróbować poprawić nasycenie krwi tlenem poprzez wykonywanie wolnych głębokich wdechów i wydechów. Jeżeli jednak to nie pomoże lub pacjent będzie obserwować spadki saturacji częściej, powinien jak najszybciej skonsultować się z lekarzem.
Oczywiście niski poziom tlenu we krwi nie zawsze jest bardzo poważnym stanem i przykładowo u pacjentów po 75. roku życia czy u palaczy może być stanem naturalnym, jednak nigdy nie należy lekceważyć wyników pomiarów poniżej normy. Pamiętajmy, że niska saturacja może sprawić, że u pacjenta rozwinie się hipoksja. Co to za stan i jak groźny może być, można przeczytać w tym artykule. Zarówno saturacja 88, jak i saturacja 87 czy saturacja 86 lub saturacja 85 powinny stanowić wskazania do konsultacji z lekarzem. Jeśli u pacjenta występuje saturacja 80, w tym także saturacja 80 podczas snu, pacjent potrzebuje niezwłocznie pomocy medycznej i nie ma co z nią zwlekać. Saturacja zagrażająca życiu to taka, która osiąga wartość mniejszą niż 70%. Tak niski poziom tlenu we krwi daje już zazwyczaj bardzo dokuczliwe objawy i może prowadzić do groźnych zaburzeń układu krążenia czy układu nerwowego, stanowiąc wręcz poważne zagrożenie dla życia.
Hipoksja – przyczyny najczęściej odpowiadające za niedotlenienie organizmu
Niedotlenienie organizmu może wynikać z wielu różnorodnych przyczyn, w tym nie tylko ze wspomnianej wyżej hipoksemii. Można do nich zaliczyć np.:
- choroby układu oddechowego, w tym np. astmę, zapalenie płuc, POChP,
- zatorowość płucną,
- niedokrwistość,
- choroby układu krążenia, w tym niewydolność serca,
- chorobę wysokościową,
- sepse,
- zatrucie, w tym zatrucie tlenkiem węgla lub cyjankiem,
- działanie toksyn, takich jak np. kurara.
Hipoksja spowodowana chorobami układu oddechowego nazywana jest, jak już wcześniej wspomniano, hipoksją hipoksemiczną i ma związek z upośledzonym mechanizmem przenikania tlenu z pęcherzyków płucnych do naczyń krwionośnych, a zatem ze stanem hipoksemii (u pacjenta występuje hipoksemia, a hipoksja jest jej następstwem). Inny typ hipoksji to hipoksja ischemiczna (krążeniowa), która wynika z chorób układu krążenia, w tym np. towarzyszy wspomnianej wyżej niewydolności serca. Z uwagi na zaburzenia prawidłowego przepływu krwi w układzie krążenia poszczególne tkanki czy narządy nie są w odpowiednim stopniu zaopatrywane w tlen.
Można też wymienić inne rodzaje hipoksji. Dobrym przykładem jest hipoksja hiperbaryczna, która stanowi zagrożenie dla osób głęboko nurkujących, a także hipoksja hipobaryczna, która może wystąpić u osób wspinających się w wysokich partiach gór. Jeszcze inny rodzaj hipoksji to hipoksja anemiczna związana z obniżonym poziomem hemoglobiny we krwi, co znów uniemożliwia jej odpowiednie wysycenie tlenem. Hipoksja hipotoksyczna jest wywoływana natomiast zatruciami, w tym chociażby wspomnianym już cyjankiem. Można też wyróżnić hipoksję okołoporodową, która pojawia się u noworodków w następstwie zaburzeń utlenowania tkanek w czasie porodu.
Jakie są objawy niedotlenienia?
Hipoksja może dawać różne objawy. Najczęściej u dorosłych osób pojawiają się problemy z nabraniem powietrza i duszność, a także związane z niedotlenieniem bóle i zawroty głowy. Objawy hipoksji obejmują również zwiększoną męczliwość oraz wyraźne osłabienie, a także nadmierną senność. Pacjent może również doświadczać takich objawów jak zaburzenia widzenia czy zaburzenia świadomości, a nawet może mu towarzyszyć przyspieszona czynność serca. Szczególną uwagę należy również zwrócić na zasinienie obwodowych partii ciała, nawet jeśli dana osoba nie zgłasza wyżej wymienionych dolegliwości. Jeśli pacjent ma sine usta, czubek nosa czy koniuszki palców, może to wskazywać na to, że doszło u niego do hipoksji.
Bardzo niebezpieczny jest też stan ukrytej hipoksji, który występuje często np. u pacjentów chorych na Covid-19. Gdy u pacjenta występuje ukryta hipoksja, nie ma on początkowo żadnych niepokojących objawów związanych z niedotlenieniem, co nie oznacza, że ten stan nie jest dla niego groźny. Niska saturacja może być wykryta u tych pacjentów przy badaniu pulsoksymetrem, dlatego tak ważne jest, by kontrolować swój stan na bieżąco, nawet jeśli nic nie wskazuje na to, że się pogarsza.
Czy hipoksja jest groźna? Jakie skutki ma niski poziom tlenu w organizmie?
Objawów hipoksji pod żadnym pozorem nie należy lekceważyć, gdyż jest to bardzo groźny stan, który zagraża bezpośrednio nie tylko zdrowiu, ale i życiu pacjenta. Niedotlenienie tkanek i narządów może prowadzić do poważnych konsekwencji. Szczególnie podatny na hipoksję jest układ nerwowy, w tym zwłaszcza mózg, w którego przypadku niedotlenienie może powodować trwałe zmiany. Niedotlenienie jest również bardzo groźne dla serca i przykładowo może się przyczyniać do niewydolności krążeniowej.
Leczenie hipoksji – na czym polega?
Jeśli niski poziom tlenu we krwi daje u pacjenta zauważalne objawy, nie powinien on lekceważyć swojego stanu – należy jak najszybciej skonsultować się z lekarzem. Leczenie hipoksji wiąże się oczywiście z leczeniem jej przyczyny, a tych – jak wcześniej wspomniano – może być wiele. Nie leczymy zatem hipoksji, a chorobę, która przyczyniła się do tego stanu. W diagnostyce przyczyny hipoksji wykorzystuje się różnorodne badania, w tym pulsoksymetrię i gazometrię, a także spirometrię, RTG i TK klatki piersiowej, a oprócz tego takie badania jak USG mięśnia sercowego czy USG Doppler żył kończyn dolnych oraz wiele innych, zależnie od podejrzeń lekarza. Gdy u pacjenta występuje niska saturacja, a już zwłaszcza saturacja zagrażająca życiu, doraźnie stosuje się tlenoterapię, która jest ważna, by zapewnić tkankom i narządom potrzebną ilość tlenu. W przypadku ostrej niewydolności oddechowej pacjent może wymagać podłączenia do respiratora.
